در این روز مردم کابل باانگیزه ناب برعلیه دستگاه حاکم و قوای اردو سرخ شوروی سابق دست به قیام و اعتراض زدند. انگیزه های ملی ، میهنی و دینی در تحریک مردم نقش اساسی داشت و همین باورها مردم را وادشت تا در شرایط خفقان آور حکومت وقت درکابل ، مردم با یک ((نه)) بزرگ، مشروعیت اینها را زیر سئوال بردند .

قیام سوم حوت 1358 در کابل درشرایطی به وقوع پیوست که 20 ماه از کوتای 7 ثور و 57 روز از تجاوز اردو سرخ در افغانستان می گذشت .حاکمیت 7 ثور علاوه بر این که جو اختناق و وحشت را در جامعه به وجود آورده بودند گردانندگان این حکومت هم در آتش اختلاف می سوختند. چند دستگی در درون شان کاملا مشهود بود. نورمحمد تره کی توسط حفیظ الله امین به قتل رسید .ببرک کارمل ، حفیظ الله امین را به سرنوشت تره کی مواجه ساخت .ترس و وحشت غیر قابل وصفی در آن روزها توسط اینها در کابل و سرتاسر کشور بوجود آمده بود مردم را غافلگیر کرده بودند. مردمی که درگذشته از امنیت نسبی برخوردار بودند حالا در یک وضعیت ترس ، خفقان و ناامنی بسر می بردند .این وضعیت وحشتناک شرایط را برای قیام و رهانیدن خود از این وضع خفقان آور آماده کرده بود.

احزاب رقیب حاکمیت هفت ثور در پیشاور و..... درحال سازمان دهی خود بودند. قیامهای مردمی در هر نقطه کشور روبه گسترش بود. تعدادی از مناطق آزاد شده بودند . حکومت بی تجربه و اسیر ایدئولوژی چپ با مخالفان اندیشه خود بابی رحمی و قساوت برخورد می نمود . ترحم در قاموس شان جا نداشت. سرمست از باده ایدئولوژی تند و انقلابی شان و گاهی هم با عقده ، نه با رقبایشان که با عامه مردم که با آنها نبودند چنین نتیجه میگرفتند که پس دشمن ماست با این دید هزاران نفر را به دیار عدم سپردند که نرم ترین برخورد شان انداختن به زندان بود .

نمونه بارز این بی رحمی ها اعلام لیست هزاران نفر زندانی درزمان حکومت حفیظ الله امین بود که خود اعتراف به قتل آنها نمودند که دراین لیست شخصیت های ملی ، علمی ، مذهبی وسیاسی بودند که تابه امروز حتی جنازه شان معلوم نیست که در کجا دفن شده اند . جناحین حکومت قتل ها را به گردن یکدیگر می اندازند. ولی قدر مسلم آن است که به صورت بی رحمانه به مردم ستم روا داشته شده است.

از اصل بحث دور نرویم منظورما بحث دررابطه با قیام خونین 3 حوت 1358 کابل می باشد که بااین پرسشها این حادثه را بطور مختصر ارزیابی میکنیم:

آیا این قیام سازمان دهی شده بود ؟
چه کسانی درپشت این حرکت مردمی نقش داشتند؟
قیام سوم حوت چگونه اتفاق افتاده است ؟

بازهم بادید منصفانه اگر به این حادثه پرداخته شود این حرکت مردمی بوده ، محافل سیاسی نقش کلیدی واساسی نداشتند .بلکه بعضی تجمعات وتشکل های مخفی دربین مردم وجوانان درحال شکل گیری درآن روزها درهمان جو خفقان کابل بودند که با هیچ محفل سیاسی بیرونی رابطه نداشتند صرفا بخاطر حفظ ارزشهای مشخص دربین توده های مردم درتلاش ونظم دادن بودند . آنهابودند و مردم.

جریانهای سیاسی و بعضا کهنه کار و احزاب اسلامی که درکشور های همسایه فعالیتهای خود را شروع کرده بودند دریک تفاهم نسبی باهم رسیده بودند که اینها بیشتر مردم دراعتصاب دعوت میکردند .

روزهای قبل از سوم حوت زمزمه ها اینطوری بود که اعتصاب سرتاسری در کابل صورت بگیرد درهمان روزیکه اعتصاب انجام شد شب اش مردم به پشت بامها رفته فریاد الله اکبر سردهند. روزهای اول ودوم حوت اعتصاب درشهر کابل انجام گرفت. روز دوم حوت شامگاهان مردم به پشت بامهای خود رفتند وندای الله اکبر سردادند مردم به این اکتفا نکردند علیرغمی که شب ها درکابل حکومت نظامی بود قیود شب گردی حاکم بود تعدادی زیادی مردم از خانه هایشان بیرون برآمده وشعارهای ضد دولت و ضد اردو سرخ شوروی سردادند.

مردم در سراسر شهر کابل بلااستثنا درآن شب تا سحرگاهان با ندای الله اکبر اعتراض های شان را فریاد زدند.

فردایش (سوم حوت) قیام همه جانبه در تمام نقاط شهرکابل به وقوع پیوست . مردم باشعارهای ضد تجاوز، همسبتگی و هماهنگی خود را دراین روز به نمایش گذاشتند که درساعات اولیه این اعتراض مردمی ، حمله شدیدی از طرف نیروهای امنیتی و دولتی به طرف مردم صورت گرفت که ده ها نفر کشته و زخمی شدند بااین وضعیت تعدادی از مردم بالای پوسته های امنیتی ودولتی حمله ور شدند وآنها یی که به طرف مردم آتش گشوده بودند خلع سلاح شدند که ازآن جمله ماموریت خوشحال خان مینه وچند منطقه دیگر به تصرف مردم درآمدند.

درآن لحظات مردم درصدد جمع آوری اجساد قربانیان و زخمی ها بودند که هلی کوپتر های توپ دار روسی فضای شهر را متشنج تر ساخت و شروع به حمله و تیراندازی بالای مردم از ارتفاع پایین نمودند تعدادی زیادی از مردم را به خاک خون آغشته کردند.

تاعصر آن روز تعدادی از جنازه ها در سرکها ، خیابانها و کوچه ها افتاده بود و عده ای از جوانان تلاش میکردند که جنازه ها را جمع آوری نموده درمساجد آورده تا زمینه تدفین شان را فراهم کنند. تعدادی از زخمی ها توسط داکتران داوطلب به مداوا پرداخته می شدند.

که این وضعیت تا دو روز بعد از سوم حوت در حواشی شهر کابل ادامه داشت .

هنوز زخمی ها مدوا نشده بودند و تازه تدفین جنازه پایان یافته بود که نیروهای دولت منطقه چنداول ، دشت برچی ، قلعه شاده و.............وچند منطقه دیگر را به محاصره درآورده به بازرسی و تلاشی خانه به خانه و منزل به منزل پرداختند که تعدادی را دستگیرنمودند .

یکبار دیگر و قیام دیگری در تاریخ این ملت با بی رحمانه ترین وجه سرکوب گردید.

و آنهایی که در قبال ایده ،آرمان و وطن احساس مسولیت می کردند جان باختند و رفتند.
که یاد و خاطره شان گرامی باد.